Declinatio prima

1. Puella amat rosas

2. Luna et stellae illustrant tenebras

3. Opera agricolae fecundat terram

4. Do rosam ancillae

5. Puella amicae rosas dat

6. Nautae tenebras non timent

7. Stellae puellarum operas illustrant

8. Vita nautarum dura est

9. Luna et Terra rotundae sunt

10. Puellis rosas datis

11. Amicis et dominis rosas damus

12. Operae puellarum amicis bonae sunt

13. Historia magistra uitae

14. Puella uita formosa est

15. Rosae pulchrae sunt

16. Sicilia terra fecunda est

17. Dominam et ancillas uidemus

18. Vita puellarum et ancillarum iucunda est

19. Puella aram rosis ornat

20. Domina ancillis pecuniam dat

21. Ancillae dominae rosas dant

22. Stellae albae sunt

23. Diligentia ancillarum dominae bona est

24. Siluae Dianam delectant

25. Ancillae et dominae Mineruam amant et laudant

26. Ancilla et domina aram rosarum coronis ornant

27. Ferae siluam habitant

28. Puellae ancillas non timent

29. Dea Diana sagittas tenet

30. Agricolae terram arant

31. Puellae agricolas laudant

32. Agricola filiam uidet

33. Nos agricolae sumus

34. Poeta naturam cantat

35. Natura poetis pulchra est

36. Lingua poetarum animas puellarum cantat

37. Puellae magistrae respondent et Romae gloriam celebrant

38. Auaritiam et luxuriam pecunia non satiamus

39. Minerua sapientiae dea est; Diana, dea lunae et siluarum

40. Agricola in densa silua laborat

41. Femina magna diligentia cenam bonam parat

42. Fortuna caeca est

43. Romana matrona sum

44. Immodica ira insania est

45. Femina nigra non erat

46. Corsica parua insula est, sed pulchra

47. Praeda occulta erat

48. Praeda occulta manebat

50. Paruae puellae solae erant

51. Paruae puellae solae ambulabant

52. Erant piratae in insula

53. Puella ad portas sunt

54. Poeta uia Appia ambulabat

55. Hispania et Britannia in Asia non sunt, sed in Europa

56. Minorica parua et pulchra insula est

57. Piratae in Maiorica habitabant

58. Columbarum pennae saepe albae et nigrae sunt

59. Iustitia semper manet

60. Troia in Asia erat, sed Sparta in Europa

 

 

 

 

 

Declinatio secunda

61. Deus mundum administrat

62. Discipuli amant studium

63. Fluuius irrigat hortum in paradyso

64. Vir gladium portat

65. Odium generat bella

66. Bella generant odium

67. Bellum est semper acerbum

68. Pueri et puellae saepe riuum uisitant

69. Lupus et agnus ad riuum sunt et agricolas timent

70. Puer aratro agros laborabat

71. Viri Romani gladiis pugnabant

72. Magister stat ad ostium et pulsat

73. Magister discipulos monet

74. Magistri discipulos monent

75. Seruus domini bonus est

76. Serui domini boni sunt

77. Aqua fluuii acerba non erat

78. Serui hortos domini administrabant

79. Studium uiro semper bonum est

80. Periculum belli magnum est

81. Vir capellas ualde amabat

82. Nubeculae paruae campos obumbrant

83. Multa et egregia sunt Marci libella

84. Oculi puerorum ludos magnificos spectant

85. In uiis Hispaniae fagi multae terram ornant

86. Nostra laetitia inimicos uincimus

87. Non scholae, sed uitae discimus

88. Boni poetae amicis tenera cantica scribunt.

89. Legati ad riuum nigrarum aquarum dextras iungunt

90. Dominus lupum sagitta necauit

100. Romani in multis oppidis praesidia habebant.

101. Romani gladiis, hastis et scutis pugnabant

102. Pueri in schola erant et magistrum spectabant

103. Poetarum poemae spiritum uiri delectant

104. In principio creat Deus caelum et terram

105. Domini Romani latos agros habent

106. Legati ad Iugurtham ueniunt

107. Discipuli magistrum bonum diligunt

108. Magni uiri fortunam non timent

109 Fabius in prouinciam copias ducit

110. Iulus et Cinna amici sunt

111. Viros in agro uideo

112. Viri ad portas maesti sunt

113. Viri ad portam maesti manebant

114. Marcus litteras ad amicum mittit

115. Tauros oculos magnos habet

116. In campis Italiae multi et magni tauri sunt

117. Bonus liber uirorum uitas laetificat

118. Africa frumenti copiam populo Romano dat

119. Gallinae et columbae pennas habent

120. Dominus in agro seruum uidit

121. Legatus ex magno oppido uenit

122. Asinus in stabulo dormiebat

123. Ex agro in uillam serui taurus ducunt

124. Populus Romanus ab initio magnus fuit

125. Bonum uinum uirorum animos laetificabat

126. Titus Liuius Romanorum historiam narrabat

127. Venti muros oppidi mouent

128. Columbae praeda aquilarum erant

129. Filius Marci negotia familiae curabat

130. Oppidum magnos muros habebat

131. Fortuna aduersa uirum magnae sapientiae non terret

132. Multi uiri antiquorum philosophiam laudabant

133. Audimus a magistro consilia bona ad uitam

134. Verba Marci romanorum animos mouebant

135. Verba uolant, scripta manent

136. Medicus aegrotam puellam monuit

137. Pericula belli non parua erant

138. Studiosi discipuli libros amant

139. Serui hortos irrigant

140. Oculi uirorum stellas caeli spectabant

141. Serui carros ducebant in uillam

142. Clarus magister longam epistulam scribebat

143. In Marci stabulum lupus uenit et capras necat

144. Amici Claudiae in bibliotheca magnos Marci libros habebant

145. Pueri semper cum amicis ad Iuliae uillam ueniunt

146. In libris poetae Vergilii docta uerba inueniebas

 

 

 

 

 

Declinat io tertia

147. Magnarum arborum umbra uiatoribus solatium praebet

148. Caesar Gallias militibus et armis oppugnabit

149. Viris et mulieribus libertas maximum est bonum

150. Dux centurionibus auream coronam dabit

151. Milites Caesarem imperatorem laudabant

152. In proeliis milites gladiis pugnauerunt

153. Senatus auctoritatem legibus populi Romani praebebat

154. Labore fortunam auget agricola

155. Tribuni plebis leges populi confirmauerunt

156. In principio non consules, sed reges fuerunt

157. Filia gladiatoris magna tristitia patrem in circo uidebat

158. Imperator cum copiis castra capiet

159. Filius senatoris pupam sororis non inuenit

160. In magistri schola libros scriptorum Romanorum leges et uerba bona disces

161. Diuitiae saepe consulibus, regibus et magnis uiris ruinam praebent

162. Auaritia libertatem et bonitatem necat

163. Consules libertatem et pacem defendunt

164. Humanae societatis uincula sunt amor et amicitia

165. Virtutem imperatoris laudamus

166. Victoria fuit populi salus

167. Principibus populi Caesar uera respondit

168. Pontifex Maximus religionem Romanam regit

169. Gladiatores scutis et gladiis in circo pugnabunt

170. Regibus et principibus ciuitatum Roma pacem dedit

171. Gladiatores caput galea tegebant, bracchia scuto

172. Solis lux mundum illustrat

173. Romani in comitiis consules legebant et praetores

174. Magna erat auctoritas consulum inter Romanos

175. Consulibus potestas erat, senatoribus auctoritas

176. Virtus ducis magna fuit

177. Populus Romanus consulibus imperium dabit

178. Necessariae sunt leges ad uitam hominum

179. Consules uota deis fecerunt

180. Consulum uota deis placent

181. Tribuni cum consulibus milites ad bellum uocant

182. Fabius consul legiones accipit et bellum parat

183. Mihi bona non erant praetoris uerba

184. Mihi placent uerba filii Ciceronis

185. Tibi bona non erant praetoris consilia et uerba

186. Legiones consulem cognoscunt ac consul milites laudat

187. Consulis mandata tribuni legionibus dant

188. Mulieres bona uiris facient

189. Fortuna me seruum fecit

190. Prima cohors numero militum reliquas cohortes praecedit

191. Clara fuit senatoris uirtus.

192. Pax et bellum contraria sunt

193. Beneficia pacis magna sunt

194. Tritico et hordeo panes agricolae facient

195. Inter antiquos fuit panis alimentum bonum

196. Pastores in silua pulchrarum arborum ambulabunt

197. Videtis hostes in proelio et ciues in foro

198. Videre non possum seruos et uxorem senatoris

199. In oppidi expugnatione incendia multa uidemus

200. Heluetii reliquos Gallos uirtute praecedunt

201. Magna bona sunt hominibus libertas et ueritas

202. In ripis fluminis arbores colent agricolas

203. Pisces in flumine multi sunt

204. Imperator flumen legiones traducit

205. Graues sunt matribus morbi filiorum

206. Nationes ac populi a Romanibus pacem et concordiam petiuerunt

207. Laetae tristesque fabulae puellis placent

208. Bella intestina omnibus ciuibus ruinam praebent

209. Principes et reges finitimarum nationum cum Caesare agebant

210. Iudices semper bona et iusta inuenient

211. Rex princeps erat ciuitatis et iudex hominum mulierumque

212. Vir bonus uerba poetarum audiet

213. Caesar cum quinque legatis in castra uenit

214. Hannibal cum Romano imperatore acriter pugnauit

215. Consul uerba senatorum audiuit

216. Non ui et celeritate magna facimus, sed sapientia et habilitate

217. Strenuus miles gladio et scuto pugnabat

218. Ariouistus copias suas in castra ducet

219. Lex est humanae societatis uinculum

220. Germani non frumento, sed lacte ac hordeo uiuunt

221. Pedites atque equites in bello arma telaque portabant

222. Milites magna audacia pugnauerunt locumque defenderunt

223. Pauca habemus, sed multa speramus

224. Romanorum copiae ad aduersariorum oppidum appropinquauerunt

225. Romani milites in oppidi oppugnatione magnos labores ferebant

226. Paucorum improbitas saepe calamitas multorum est

227. Centurio amicum Claudiae uidere non poterant

228. In Marci horto multi pueri et puellae amicos Petri inuenire possunt

229. Magister eris et grammaticam disces

230. Exemplum improbi uiri pueris periculosum est

231. Magnus numerus seruorum uiro modesto molestus est

232. Parua saepe scintilla magnum excitat incendium

233. Equites magnum peditum numerum interficiunt

234. Veritas odium generat

235. Ratio et uerba conciliant uiros

236. Historia est lux ueritatis, uita memoriae, magistra uitae

237. Non est salus sine uirtute, neque uirtus sine labore

238. Pauca uerba, sed grata, dixit senatoribus consul

239. Romanus miles caput galea tegebat, sinistro bracchio scutum tenebat

240. Gladiator bene pugnauit et cum gladio aduersarium uulnerauit

241. Marcus et Claudius gladiatores amici mihi et tibi sunt

242. Imperator in castris milites reliquit

243. Magna scelera tua iudices iudicabunt

244. Legit magister opera mea omnia

245. Germani Romanum genus proelii non cognoscebant

246. Fregit filia iudicis pupam fratris

247. Lux solis siluas obscuras illustrat

248. Pontifex maximus caput Romanae religionis fuit

249. Vxor imperatoris patrem et matrem senatoris uisitabat

250. Vmbram magnam saepe paruae arbores hominibus praebent

251. Scaeuola nobis sermonem Laelii de amicitia exposuit

252. Hostes uobis se dederunt et uobiscum pacem fecerunt

253. Librum magnum amico scripsi de senectute

254. Bella humano generi angorem adferunt

255. Pallida mors aequo pede pauperum tabernas et regum turres pulsat

256. Multitudo hominum mulierumque latronem quaerebat

257. Inquietum est cor uirorum

258. Multa itinera in oppidum ducebant

259. Similia sunt consuetudo et mos

260. Ciuitas atque potestas nomina tertiae declinationis sunt

261. In castra duxit pater senatoris magnam multitudinem hominum

262. In arborum cacuminibus saepe fulmina cadunt

263. Tibi misit pecuniam gladiatoris

264. Amor et laetitia sal uitae sunt

265. Nomina latronis dicere non possum

266. Equites Caesaris pontem fregerunt

267. Cras accipies litteras auguris

268. Non mihi placent litterae Caesaris

269. Caesari dederunt ciuicam coronam

270. Ars longa, uita breuis

271. Discipuli Ciceronis opera Horatii omnia legerunt

272. Nouae leges consulis populo et nationi pacem praebebunt

273. Mihi fuit gratum audire orationem Scipionis

274. Carmen tibi composui tenerum ac gratum

275. Tempus magnos humanos dolores leniet

276. Non mihi placet fuga temporis et annorum

277. Breuis et tristis fuit uita mancipii

278. Hostium genus uitae non bene Romani cognoscebant

279. Voces pastorum uitatores in siluis audiuerunt

280. Puluis et umbra sumus

281. Similis est honos oneri

282. Onus est honos

283. Pacis condiciones hostibus durae fuerunt

284. Caesaris legiones terrestres inimicorum copias uicerunt

285. Rex numerum senatorum duplicauit et ludos Romanos instituit

286. Hostes aedificauerunt urbis moenia

287. Cicero multas epistulas familiaribus amicisque scripsit

288. Milites ex munitionibus eruptiones multas fecerunt

289. Exercitus duces copias omnes in aperto loco instruxerunt

290. Magnarum urbium origines saepe humiles fuerunt

291. Cum Caesare foedus fecimus et amicitia Caesaris nobis bona et honesta fuit

292. Omnes senatores ad forum aderant

293. Magnam altitudinem murorum nostrae urbis uidemus

294. Sapientia aedificauit sibi domum

295. Duces nostri cum multis nauibus in hostes processerunt

296. Tarquinius Superbus cum uxore et liberis suis fugit

297. Omnes boni ciues leges iustas parebunt

298. Ceruus uelocium canum turbam uitauit

299. Pastor cum ouibus in colle manebat

300. Milites ducesque patriam, leges pacemque semper defendent

301. Tempus fugax est et irreparabile

302. Claros magistros antique ciuitates honorabant magna laude

303. Vetus gigas saxa magni ponderis portabat

304. Crassus arma obsidesque accepit

305. Marcellus contionem saeuam atque acerbam apud milites habet

306. Heluetii per agrum Sequanorum profugere constituunt

307. Tauro cibus herba est

308. Pluuia in impluuium cadebat

309. Homerus et Hesiodus clari poetae Graeci erant

310. Hannibal Saguntum, foederatam ciuitatem, ui expugnauit

311. Galli ad prouinciam Romanam iter fecerunt

312. Catilinae bella intestina, rapinae, discordia ciuilis grata fuerunt

313. Prudentissimus omnium hominum Socrates fuit

314. Paris Helenam, uxorem Menelai, Spartanorum regis, rapuit

315. Aues in aere, pisces in fluminibus et in riuis spectamus

316. Mancinus consul cum Numantinis pacem fecit infamem

317. Transit umbra, sed lux permanet

318. Milites urbis imperator laudauit

319. Pecudum nobilitas in ualido corpore consistit, hominum in bonitate morum

320. Canis thesaurum in agro inuenit

321. Caedes hostium et audacia militum Romanorum uictoriam praeclaram Caesari     

        dederunt

322. Erat oppidum Alesia in colle summo

323. Centuriones erant duces cohortium Romanorum

324. Origines fontium et fluminum in montium uerticibus sunt

325. Cena splendida et prandium modicum erat

326. Cato in Sicilia ueteres naues longas reficiebat

327. Malus ciuis, improbus consul, seditiosus homo Cn. Carbo fuit

328. In toto orbe terrarum paucos fortes uiros uidebitis

329. Romulus omnes uicinas nationes bello terrestribus proeliis uicit

330. Omnia flumina atque omnes riuos Caesar aut auerterat aut magnis operibus

        obstruxerat

331. In Gallia Druides de omnibus controuersiis diligenter constituunt

332. Britanni cibum laudauerunt, Romani uinum

333. Multi spectatores gladiatorem incitabant, pauci leonem

334. Sacerdos templum, poeta tabernam quaerebat

335. Iuuenis taurum ducebat, puella equum

336. Nox erat et caelo fulgebat luna sereno

337. Non timet ingentes iuuenis fortissimus undas

338. Senatoribus spectatores omnia narrauerunt

339. Gratias egerunt consules seruis

340. Vxori mercator nihil legauit

341. Omnes ciues ad amphitheatrum festinabant

342. In media pompa ambulabant septem captiui

343. Miles puero gladium ostendit

344. Senex ingenti corpore prope ianuam stabat

345. Iuuenis patri aurum tradidit

346. Ancilla hospitibus uinum effundebat

347. Latro mercatori denarios eripuit

348. Fures mihi omnia abstulerunt

349. Seruus nobis ianuam aperuit

350. Fur sub mensa se celauit

351. Captiui se interfecerunt

352. Puella sibi equum emit

353. Galba e rure redibat et forum cum parentibus petebat

354. Germani trans Rhenum in suos uicos remigrauerunt

355. Cato de agri cultura scripsit

356. In omni legione erant tria genera peditum: hastati, principes et triarii

357. Plena errorum sunt omnia

358. Catilina per montes asperos iter faciebat

359. Magna pars mulierum gemmas hostibus dediderunt

360. Graecis ac barbaris, sapientibus et insipientibus, debitor sum

361. Epistula fuit utilis tibi, mihi iucunda

362. Auus nepotibus fabulas narrat

363. Rex Darius contra Graecos Mardonium, generum suum, misit, sed in Italiam uenit

364. Catonis, sapientissimi illius uiri, senectus mirabilis fuit

365. Multi ex ueteribus exercitibus spe praemiorum ad Caesarem ueniunt

366. Ciues Romani arcubus aditum Romae ornauerunt

367. Cornua ceruum a periculis defendunt

368. In certis diebus Romani arcubus aditum Romae ornabant

369. Postero die Petreius cum paucis amicis in forum uenit

370. In planitie Romanorum equitatus inimicorum acies fugabat

371. In cornu dextero sociorum equitatus per multas horas resistebat

372. Marcus sinistra manu arcum retinebat

373. In tauri cornibus molestas muscas uolant

374. Serui dominis manus ostendunt

375. In omni re uincit imitationem ueritas

376. Ad multas res utiles Aristotelis libri sunt

377. Sexto die nuntius ad uillam uenit

378. Per figuras animalium Aegyptii sensus mentis effingebant

379. Apes in alta fecerant quercu fauos

380. Natura sensibus adiunxit rationem

381. Auaros homines non solum deprauatos sed etiam miseros existimamus

382. Omnes humanos sanat medicina dolores: solus amor morbi non amat artificem

383. Tuas quotidie litteras laetus exspectabo

384. Antiqui Homerum caecum putabant

385. Agricola laetus mala et pira matura in horto spectat

386. Romulus nouum oppidum Romam nominat

387. Agricolae pluuiam deorum donum putabant

388. Hannibal princeps in proelium ibat

389. Pythagoras sapientiae studiosos appellat philosophos

390. Solon sapientissimus fuit et legum scriptor solus

391. Sapientes soli contenti sunt rebus suis

392. Existimo bonos beatos, improbos miseros

393. Laetus cantabat arator in medio opere

394. Frater tuus primus aduenit, ultimus discessit

395. Antiquis temporibus magni duces exercitibus praeerant

396. Themistocles in pugna Salaminae Atheniensium classi praeerat

397. Fuit haec oratio non ingrata Gallis

398. Marcus, Tiberii filius, patri similis erat

399. Est mihi nauis ingens

400. Sunt mercatori multae gemmae

401. Erat nobis nulla spes

402. Senecae et multae et magnae uirtutes fuerunt

403. Mater tua irata est mihi

404. Tu es mihi optimus magister

405. In bello consules exercitibus praeerant

406. Sueborum gens est bellicosissima Germanorum omnium

407. Pueri saepe ingeniis dissimillimi sunt

408. A Gallorum finibus longe absumus

409. Ex tribus legionibus unam in Africam misit, alteram cum Hasdrubale fratre in

        Hispania reliquit, tertiam in Italiam secum duxit

410. Hominum uita plurimum distat a uita bestiarum

411. Domitius naues seruis, libertis, colonis compleuit

412. Amicus noster summa laude dignus erat

413. Palus erat non magna inter nostrum atque hostium exercitum

414. Afranius Ilerdam paucis diebus peruenit

415. Fossa erat quinque pedes alta

416. Mensa quinque pedes longa est

417. Pueri per triduum iter fecerunt

418. Milia passuum tria ab eorum castris castra posuit

419. Aristoteles uir summo ingenio fuit

420. Tullius uir humili statura et oculis nigris erat

421. Miltiades urbem operibus clausit priuauitque omni commeatu

422. Medici puellas a morbo liberauerunt

423. Hic Graecus miles in hostes impetum fecit

424. In hac urbe istius sceleris participes erant multi

425. In illa urbe antiquis temporibus multi praeclari uiri uixerunt

426. Isti iuuenes apti militiae fuerunt

427. Post hoc proelium, Athenienses classem Miltiadi dederunt

428. Hic uiuebat ille bonus imperator hibernis mensibus

429. Hic locus aequo spatio ab castris Ariouisti et Caesaris aberat

430. Sed Catilinae crudelis animus eadem illa mouebat

431. In eo proelio ipse Caesar contra hostes pugnauit

432. Multa Caesarem ad id bellum incitabant

433. Vicum in duas partes flumen diuidebat; eum loco uallo muniuit

434. Vergilius poeta agricolas saepe laudat, eorumque uitam in carminibus suis canit

435. Dux cum suo exercitu urbem cepit, sed eius incolas non necauit

436. In Gallia planities erat magna et in ea flumen satis grande

437. Ad riuum eundem lupus et agnus uenerant

438. Ei morbo nomen est auaritia

439. Planities erat magna et in ea tumulus terrenus satis grandis

440. Eo die dux equitum magnam partem trans flumen ducit

441. Demigrauerunt in ea loca homines propter agrorum bonitatem et omnium rerum copiam

442. Dux quattuor legiones habebat; cum iis totam regionem ferro ignique uastauit

443. Lucretia ei egit gratias; id fuit Terentiae gratissimum

444. Post eius laborem gratias magnas ei agemus

445. Sine labore concordia in ciuitatem eorum non ueniet

446. Multo sanguine et uulneribus ea uictoria Romanis fuit

447. Ego ipse centurionem seruaui

448. Vos ipsi in taberna bibebatis

449. Subito gladiatores ipsos uidimus

450. Dea ipsa mihi apparuit

451. Haec est statua ipsius Caesaris

452. Cibum filiis eorum dederunt

453. Eosdem pueros postridie audiuerunt

454. Haec est eiusdem feminae domus

 

 

 

 

 

Infinitivum

455. Dux epistulam statim scribi iussit

456. Plebs leges consulis per tribunos confirmare potest

457. Consulis uxor tabulam frangere non potuit

458. Inter densas arbores uenator praedas spectare poterat

459. Comitia Pontificem Maximum eligere non poterant

460. In Italiam ire cum Iuliae amicis non poteramus

461. Piratae uitam probam et modestam agricolarum amare non poterant

462. Omnis homo bona quaerit, sed non semper inuenire potest

463. Homines in theatro ridere solent

464. Intellexit Caesar hostium copias ad castra appropinquare

465. Nuntiauerunt centurioni Caesarem in oppido esse

466. Confirmat legio se paratam ad bellum semper fuisse

467. Affirmamus libertatem ac amorem maximum hominibus esse bonum

468. Respondent consules se nunquam nihil mali fecisse

469. Puto leges ad hominum uitam necessarias esse

470. Animaduertit Caesar primam legionem paucos homines habere

471. Dicunt milites Caesarem bonum haberi imperatorem

472. Scimus omnes medicos aegrotam puellam curauisse

473. Narrat Cicero Laelium sermonem uobis de amicita exposuisse

474. Dicis hodie librum Ciceronis de senectute a Marco exponi

475. Narrant scriptores Germanos cum Romanis pacem fecisse

476. Dixerunt mihi Claudium et Marcum hodie consules creari

477. Dicunt poetas multas fabulas narrare iocosas

478. Te iubet a patria discedere Caesaris ira

479. Iussit Caesar hostes ad se duci

480. Legati Caesari nuntiauerunt Ariouistum cum omnibus copiis appropinquare

481. Caesar legatis dicit se amicos defendere

482. Multos affirmabant gladiatores in circo necari

483. Credebant nostri milites equites castra non cepisse

484. Petrus amicum Claudiae uidere non poterat

485. Errare humanum est, sed boni esse possunt uiri

486. Te in Italiam ire cum Iuliae amicis non oportet

487. Putabant Romani Ciceronem inter Romanos scriptores maximum fuisse

488. Clamabat ille miser se ciuem esse Romanum

489. Caesar partem prouinciae incursionibus hostium uastari audiebat

490. Caesar iussit obsides ad certam diem ad se dari

491. Nuntiatur Caesari tres partes copiarum flumen traduxisse

492. Omnes homines bona quaerunt, sed non semper ea inuenire possunt

493. Inimicos amare non omnibus placet

494. Iuuenile uitium est regere non posse impetum

495. Difficile est saturas non scribere

496. Dixit latro se aurum non arripuisse

497. Oportet consules legiones ducere

498. Mihi nuntiauit miles centurionem mandata non fecisse

499. Tibi dixit tribunus a militibus mandata non faci.

500. Dixit miles se semper putauisse te a Claudia amari

501. Centurio nuntiat hostes castra cepisse

502. Dicunt pastorum uocem in silua audiri posse

503. Agricola dicebat se pastoris uocem audire posse

504. Mihi dixerunt Caesarem tragoedias scripsisse

505. Affirmant militem uitae historiam narrare

506. Mater patri dixit puerum tabulam fratris fregisse

507. Dixit matri puella pupam a se inueniri non posse

508. Reprehendere et educare pueros magistri est

509. Non est iusti uiri inuidere collegis

510. Centurio primae legionis affirmat imperatorem aegrum esse

511. Oportebat maximum pontificem ab reliquis pontificibus legi

512. Affirmaui bella uiris dolorem ferre

513. Dicebant philosophi nihil scire principium sapientiae esse

514. Narrat Plato Socratem dixisse se nihil scire

515. Mulierem putabat Gaius Marcum amare

516. Affirmant scriptores dicere philosophos non esse Deum

517. Oportet omnes homines patriam amare

518. Dicimus longam artem, breuem uitam esse

519. Oportet te in Hispaniam ire et praetorem uidere

520. Narrat Liuium nauem Agripae e Sicilia nauigare in Italiam

521. Dicebat Socrates se nihil scire

522. Dicunt superbi homines se omnia scire posse

523. Narrauit Liuius strenuum militem gladio pugnare

524. Affirmaui bella generi humano angorem praebere

525. Feras affirmant esse lupos

526. Dicunt lupam Romulo Remoque lac dare

527. Dicis paruam saepe scintillam magnum excitare incendium

528. Dicebant Graeci Aegyptum multum frumentum Romae praebere

529. Semper dicam te argentum occultauisse

530. Credebant piratae se modestam agriolarum uitam amare non posse

531. Omnis putat homo uiros uera et bona quaerere

532. Dixit iudex se facta non cognoscere

533. Affirmas me amicum senatoris in horto uidisse

534. Putas milites centurionibus praemia dare non posse

535. Bonum est patres matresque amare et non timere

536. Credit latro se argentum capere potuisse

537. Dixit mihi miles te Marcum senatorem uidere non posse

538. Affirmauimus nos semper rei publicae fideles fuisse

539. Credimus deos esse et facta uirorum spectare

540. Affirmabis me tibi nunquam pecuniam dare

541. Putabat Marcus Lucium Romam iuisse et ibi manere

542. Puto te litteras consuli mittere posse

543. Mihi dixit Caesar litteras mitti ad amicum non posse

544. Existimamus consulem cum uxore uiuere non posse

545. Dicemus semper malum esse uxorem necare

546. Affirmabunt te litteras pecuniamque Claudiae amico non mittere

547. Dicebat filia gladiatoris patrem suum tristem esse

548. Non nobis placuit Ciceronem ante senatores uerba dicere

549. Mihi dixit discipulus puellam absurdas excusationes magistro dedisse

550. In ciuitate libera lingua et mens liberae esse debent

551. Dicunt unam Galliae partem ab Aquitanis incoli, Celtas aliam incolere

552. Dicebant omnes Galliae populos lingua differre

553. Dicunt inter omnes Gallos Belgas fortissimos esse

554. Facere mala et iniusta non bonum est

555. Super solis horologium homo scripsit omnes uulnerare horas, ultimam necare

556. Germanum genus pugnae narrat Tacitus non bonum esse

557. Oportebat Romanos omnes populos dominare

558. Antiqui homines arbitrabantur mundum a deis creatum esse

559. Me canem esse credis?

560. Docti homines credunt non omnia ab ipsis recte facta esse

561. Saepe audiui urbem Romam antiquissimam esse

562. Legatus dixit castra ab hostibus oppugnata esse

563. Caesar frumentum omne ad se transportari iubet

564. Pontifices arbitrati sunt eos qui in Italia fuerant ab hostibus captos esse

565. Tribuni militum putabant castra qui milites fecerant ab ipsis militibus deleta esse

566. Domum taciti intrauimus, ne a cane audiremur

567. Desilite in hanc fossam, ut hastas hostium uitetis

568. Coquum aquam attulit qua flammae extinguerentur

569. Fabri tatam noctem laborauerunt ut templum ante lucem perficerent

570. Hortatus est dux ut equitatus castra caperet.

571. Arbitror te opera similia scribere non posse

572. Iussum est a consulibus obsides in castra duci

573. Caesar cognouit per exploratores tres partes copiarum flumen traduxisse, sed

        quartam partem in ripa manere

574. Eodem die ab exploratoribus cognouerunt hostes ad fluminis ripam manere

575. Per exploratores cognouit Caesar montem a suis captum esse

576. Caesar dixit se semper amicos defendisse

577. Caesari nuntiatum est equites Bruti in nostros impetum facere

578. Nuntiatur militibus imperatorem cum incolumi exercitu adesse

579. Caesar rediens a Gallia uictor alterum consulatum poscere coepit

580. Caesar primis diebus castra magnis operibus muniri et ex finitimis municipiis milites

        duci iubet

581. Consul nuntiauit Romanos ab hostibus uictos esse

582. Constituerunt duces opus munitionis milites facturos

583. Nuntiatum est tribuno exploratores hostium a custodibus captos esse

584. Oportebat consules non ex Italia exire

585. Centurio sciebat agros Romanorum ab hostibus uastatos esse

586. Vobis dico me ad castra non iturum

587. Animaduertit Caesar equitatum hostium ad castra appropinquauisse

588. Conor tibi dicere has mulieres mala fecisse

589. Arbitror te semper imperatorem bonum futurum

590. Clamabat ille miser se ciuem esse Romanum

591. Caesar partem prouinciae incursionibus hostium uastari audiebat

592. Caesar praescribit in litteris Labieno hostes ab se discessisse omnemque ad eum

        multitudinem conuertisse

593. Caesar iubet obsides ad certam diem adduci

594. Per exploratores Caesar certior est tres iam partes copiarum Heluetios flumen

        traduxisse

595. Mulieres omnes propter infirmitatem maiores nostri in tutorum potestate esse

        uoluerunt

596. Sapiens contentum sua sorte se esse declarat

597. Rex dixit Romanos exercitum parauisse et primos milites mox aduenturos

598. Femina suspicabatur puerum mentiri

599. Polliceor me fenestram cras refecturum

600. Testis negauit eum seni umquam nocuisse

601. Homo clamabat tabernam suam ardere

602. Audio decem homines heri damnatos esse

603. Senatores sciunt bellum terribile contra Britannos geri

604. Mercator sperabat se magnas diuitias in Hispania comparaturum

605. Omnes ciues credebant Claudium ueneno necatum esse

606. Seruus dicit ingentem nauem portui appropinquare

607. Iuuenis negauit se pecuniam perdidisse

608. Agricolae affirmauerunt uillas eorum incensas esse

609. Marcus dicit eum in Britannia habitare

700. Vir uxorem seruatam esse putat

701. Sciebat multas prouincias a latronibus uexari

702. Credo principem Agricolae inuidere

703. Spectatores uetuit cibum bestiis dare

704. Sacerdos pueros uetuit in templo loqui

705. Domina seruum iussit fenestram reficere

706. Pecuniam patri reddere debes

707. Centurio audiuit omnes captiuos effugisse

708. Nauem reficere tandem poteramus

709. Non licet uobis in uia ludere

710. Facile erat sacerdotibus uerum cognoscere

711. Credo milites fidem seruaturos

712. Hospites ancillam optime cantauisse putauerunt

713. Difficile mihi erit aequo animo loqui

714. Semper oportet nos fidem seruare

715. Patri meo libet prope mare habitare

716. Non licuit mihi uinum bibere

717. Militibus placuit a castris discedere

718. Libet mihi hoc donum accipere

719. Romanos numquam oportet hostibus credere

720. Decet te deos immortales honorare

721. Dicebatis hoc praetores cognoscere, a tribunis ignorari

722. Narrant oppidum Hispanorum flammis deleri

723. Affirmauerunt docti homines Deam Mineruam ualde uenerari a Graecis

724. Mihi uidetur centurionis amicum aurum non tulisse

725. Iubetur a tribuno castra capi

726. Puto naues uento deleri posse

727. Consul dicitur in Hispaniam ire non posse

728. Omnes quaesiuerunt pueros, sed nemo inueniri potuit

729. Praetores arbitrabantur haec a reliquis magistratibus ignorari

730. Reum inauditum damnare non licet

731. Caesari nuntiatur Heluetios per fines Haeduorum iter facere

732. Testis affirmauit latrones pecuniam rapuisse

733. Amicum nostrum suspicabamur multum uini bibisse

734. Medicus Claudium ueneno necatum esse credebat

735. Iuuenem pecuniam redditurum confidimus

736. Multos hospites audio inuitari

737. Nuntius respondit multa oppida deleta esse

738. Spectatores affirmant Milonem uicturum

739. Fur Sextum, uirum callidum, fallere non potuit

740. Nemo omnia scire potest

741. Virtus, probitas, integritas in candidato, non linguae uolubilitas, non ars, non

         scientia requiri solet

742. Postero die procul a castris hostes in collibus constiterunt et Caesaris equites

        proelio lacessere coeperunt

743. Cognouerunt tribuni per exploratores auxilia flumen transire conari

744. Hominum est labores fortiter tolerare

745. Rex Antiochus Romanis resistere non potuit

746. Filii solent amari a parentibus suis

747. Hyeronymus censet summum bonum esse sine molestia uiuere

748. Eodem tempore Caesar tertiam aciem procurrere iussit

749. Dux Gallorum promisit se daturum obsides Lucio

750. Pollicetur L. Piso censor sese iturum ad Caesarem

751. Milites existimabant id factum esse ab hostibus

752. Calpurnia, uxor Caesaris, uidit in somnis maritum suum plenum uulneribus iacere

753. Caesar frumentum comportare reliquasque copias exspectare instituit

754. Pulchrum est benefacere reipublicae

755. Nemo doctus umquam dixit mutationem consilii esse constantiam

756. Dux uallum centum pedes longum aedificare iussit

757. Philosophus aquam dixit esse initium rerum

758. Omnes ciues magistratibus parere debent

759. Cesar suos ab hostibus premi animaduertit

760. Exploratores nuntiant hostes flumen iam transiisse

761. Antiqui homines censebant mundum deorum numine regi

762. Nemo ignorabat Catilinam deleturum urbem incendio

763. Britanni nostros intra munitiones ingredi prohibebant

764. Sperauerat Caesar se Gallos uicturum esse. Nesciebat eos fortes esse

765. Nostri milites uno die pontem fecerunt quem hostes diebus decem confecerant

 

 

 

 

 

Relatiuum

766. Scriptor librum scripsit in quo bellum in Hispanos narrauit

767. Vidi hominem quem omnes Marcum appellabant

768. Viderunt hominem quem heri in horto uidi

769. Verba mea et Ciceronis de quibus iam tibi scripsit in libro sunt

770. Dicunt carmen quod mihi componis tenerum atque formosum esse

771. Milites omnes quos dux secum traxit in urbem mittuntur

772. Dicere quae dicis malum est

773. Illa pars urbis ab hostibus tenebatur quam nostri milites iam ceperant

774. Gallia diuiditur in partes tres quarum unam Belgae incolunt

775. Hostes ad senatum legatos quos uidimus miserant

776. Legiones Romanae saepe in eas regiones quas hostes tenebant profectae sunt

777. Post bellum senatus plebi auxilium quod petitum erat dedit

778. Opera magna illius imperatoris in libro de quo omnes loquebantur scripta erant

779. Poetae multi, quorum nomen tempus deleuit, carmina scripserunt pulcherrima

780. Nidos, quos ad fluminis ripas columbae fecerant, uentus deleuit

781. Graecorum oratorum clarissimi sunt ii qui Demosthenem imitati sunt

782. Arbores serit senex quarum fructus non uidebit

783. Xerxes omnes sacerdotes, qui in urbe Atheniensium manserant, necauit

        ciuitatemque incendio deleuit

784. Sculptor Mineruae simulacrum fecit quo templum ornauit quod Athenienses illi

        deae sacrauerant

785. Interim ad eum legati uenerunt quibus imperator responderat

786. Omnes qui aderant magno fletu auxilium a Caesare petebant

787. Centuriones praemisit qui locum cognoscebant

788. Caesar exploratores misit qui hostium consilia cognoscebant

789. Omnia quae dixistis ab inimicis audita sunt

790. Pater et mater qui profecti erant in urbem reuerti sunt

791. Milites in flumine pontes fecerunt, quorum magna pars ab hostibus capta est

792. Caesar moratus est in castris quibus milites morati erant

793. Inuenerunt latrones quibus pecuniam dederant

794. Hoc est argumentum quod tibi magister dedit

795. Non mihi ea placent quae tibi

796. Eius cui nomen Claudia erat pecuniam non inueni

797. Flumen est Durius quod per terram Hispanorum in Oceanum influit incredibili

        lenitate 

798. Caesar legatos misit quorum princeps homo fuit qui bellum in Germanos iam ante

        fecerat

799. Hostes castra ex eo loco mouent et Caesar omnem equitatum quem ex omni

        Galliae prouincia conscripserat misit

800. Caesar ducem hostium contra quos bellum fecerat ad se uocari iubet et cum eo de

        pace conloquitur

801. Miles qui belli peritus habebatur cum exploratoribus praemittitur

802. In senatum legati missi sunt qui pacem peterent

803. Fortes habentur non qui faciunt, sed qui propulsant iniuriam

804. Postero die tropaeum posuit loco quo pridie pugnatum erat

805. Beati sunt ii qui sua sorte contenti sunt

806. Catilina populares quaerebat qui secum facinus commiterent

807. Legati missi sunt qui consulerent Apollinem

808. Ingratus est qui beneficium quod accepit negat

809. Qui sequebantur ducem non mortui sunt

810. Vergilius poeta carmen magnae pulchritudinis scripsit, quo Aeneae fortuna

        narratur

811. Mercurius, qui deorum nuntius erat, uiatores iuuat atque mercatoribus fauet

812. Caesaris testamentum apertum est, quo C. Octauuium, nepotem sororis suae Iuliae,

        adoptabat

813. Multa eueniunt homini quae uult et quae non uult

814. Tria milia militum, qui arma retinuerant, montem proximum ceperunt

815. Erant duo itinera quibus domo exire possint

816. Titus et Spurius, centuriones, iter faciebant cum quattuor legionibus ad oppidum,

        quod a Samnitibus obsidebatur

817. Centuriones praemittit qui locum idoneum castris deligant

818. Caesar speculatores dimisit, qui cognoscerent hostium uoluntatem

819. Legatus, cui imperator exercitum commiserat, ab hostibus captus est

820. Haec est statua illius deae, quam Britanni Sulem, Mineruam Romani uocant

821. Custodes qui dormiuerant seuerissime puniui

822. Ancillae, quibus domina magnum praemium promiserat, diligenter laborabant

823. Equum quem amiseram repperi

824. Vxor mea, quae strepitum audiuerat, statim accurrit

825. Prope aram stabant milites qui ducem custodiebant

826. Homo cuius domus ardebat auxilium a praetereuntibus petiuit

827. Femina magistrum elegit qui filios doceret

828. Ii qui mentiri solent, saepe ipsi decipiuntur

829. Milites emisit qui turbam depellerent

830. Puella quae adstabat senem salutauit

831. Captiui quos rex e carcere liberauerat maximas gratias ei egerunt

832. Omnes ciues imperatori, qui urbi iam appropinquabat, obuiam ierunt

833. Id quod dicis falsum est

834. Eas uillas uendidi quae me minime delectabant

835. Id quod nauta dixit nos maxime perturbauit

836. Ei qui fugerunt mox capientur

837. Is qui illam fabulam narrauit mentiebatur

838. Prope ianuam stabat nuntius, cui epistulam tradidi

839. Milites quos imperator miserat in castris manebant

840. Senex cuius pecuniam pueri inuenerant gratias maximas eis egit

841. Templum, quod in medio oppido stabat, saepe uisitabam

842. Gemmae, quas mercator in Africa emerat, pretiosissimae erant

843. Hic est gladius quo rex occissus est

844. Puella, quae in cubiculo dormiebat, nihil audiuit

845. Puer cui donum dedi risit

846. Ancillae, quae in culina laborabant, cantabant

847. In eo libro narrantur dolores huius mulieris de qua iam tibi locutus sum

848. Hostes, qui trans Rhodanum uicos possessionesque habebant, ad Caesarem profecti

        sunt

849. Nullus dolor est quem non fuga temporis minuat

850. Lacedaemonii legatos Athenas miserunt, qui Themistoclem absentem accusarent

851. Memoria eius, cuius uirtute patria libera fuit, Atheniensibus cara erat

852. Mercator nauem conduxit quae frumentum Romam ueheret

853. Princeps Plinium emisit qui Bithynos regeret

854. Multi eorum qui in bellis capti erant in foris uendebantur

855. Nullus dolor est  quem non longinquitas temporis minuat atque molliat

856. Piscator bonus est piscem qui ceperit unum

857. Errant ii qui id exspectant

858. Consul qui legionibus praeerat, ab oppido hostium aberat

859. Qui proximi Oceano fuerunt, in insulas contenderunt

860. Dux, qui domo egressus erat, exercitum per urbem ad forum comitabatur

861. Quae mihi dedisti, da Marco

862. Qui illam partem urbis tenebant, in hostes impetum faciebant

863. Cui pecuniam dedisti inuenire non possunt qui quaerunt

864. Quod Marcus tabulam esse putat, non tabula sed mensa est

865. Qui non recte uidere colores potest dicunt esse caecum

866. Mihi non datur quod uolo

867. Quae cognoscebam exposui ante senatores

868. Qui uidere non possunt caecos dicimus esse

869. Quae tibi dederant non nobis dedistis

870. Qui quaerit, inuenit

871. Qui hostes uicerunt, dixerunt se etiam oppidum capere potuisse

872. Qui semper haesitat, nihil umquam efficit

873. Quod rex uobis heri dedit, id uobis cras auferet

874. Quod suscepi, effeci

875. Quod potui, feci

876. Qui audet, uincit

877. Quae dominus iussit, ea seruos facere oportet

878. Quae tibi coniunx est, eadem mihi filia paene est

879. Qui te heri culpabat, is te hodie laudat

880. Omnes quos in causa uidetis, factum magnum scelus iudicabunt

881. Caesar legatis quibuscum ex Hispania exiuit dixit se amicos defendere

882. Caesar oratores misit qui hostium uoluntatem cognoscebant

883. Dixit latro se aurum non tulissse, sed hominem quem omnes uiderant

884. Nomina hominum quos te uidisse dicis dicere non possum

885. Mihi nuntiauit miles centurionem quem omnes fortem esse dicebant, quae dux

        iussit non fecisse

886. Dico te tibi non uiro quem defendere cupis, pecuniam arripuisse

887. Animaduertit magister librum quem legebat iocosum esse

888. Centurio quem Marcum appellant nuntiauit hostes castra cepisse

889. Mihi dixerunt Caesarem librum scripsisse in quo bellum in Gallos narrabat

890. Reprehendere pueros qui non laborant magistri est

891. Non est iusti uiri inuidere collegis qui fortunam habent

892. Homine quibuscum uos in uilla fuistis non uidere poteram

893. Senator cuius uxor uillam tibi donauit mihi dixit se nihil de negotio scire

894. Centurio primae legionis quae in Italiam uenit nuntiauit tribunis, quorum non

        paruum numerum legio habet, imperatorem aegrum esse

895. Miles centurioni nuntiabat inimicas legiones appropinquare quas uiderat

896. Existimo Socratem, qui nihil se scire dicebat, inter Graecos philosophos clarissimum

        fuisse

897. Viros, quorum figuram describere non possum, non in Italia fuisse dico

898. Nuntiauerunt Caesari centuriones quos milites uiderunt legatos in castris fuisse

899. Affirmant philosophi nullam salutem sine uirtute quae necessaria homini est esse

900. Narrant scriptores quos saepe legimus milites Romanos caput galea tegere

901. Putauimus ciuitatem quae tunc magna erat malorum esse inimicam

902. Mihi narrabat Marci uxor Publium et Lucium gladiatores, qui inter se amici erant,

        amicos tibi fuisse

903. Mulierem cui pecuniam dedimus affirmabat Gaius se amare

904. Absurdas excusationes ad magistrum ferebat discipula quae se studere non

        potuisse dicebat

  905. Dicunt qui hoc cognoscunt Caesarem librum in quo bellum Gallicum narratur

        scripsisse

906. Hunc qui inueniri debebat nemo inuenire potuerat

907. Clamorem populi dixerunt qui in foro ambulabant ex circo audiri

908. Non est magistri facere haec quae a discipulis non faciuntur

909. Homo cui Germani imperium dederunt dixit has mulieres latronem uidere non

        potuisse

910. Dixerunt ii qui de his loquebantur Vergilium et Horatium amicos fuisse

911. Narrant equites qui magnam multitudinem hostium uicerant in castris moratos esse

912. Iubet Caesar duas legiones, quas secum habebat, in Italiam duci

913. Arbitratus est populus Ciceronem, qui coniuratos necauerat, nihil mali fecisse

914. Pollicitus est se praemium daturum militibus qui castra ceperant

915. Respondit Lucius eos nunquam quae ceperant nobis daturos

916. Mercator respondit seruos qui uinum effunderent magno pretio emptos esse

 

 

 

 

Passiva

917. In horreis triticum et hordeum ab agricolis seruatur

918. Patria a magistratibus regitur et a poetis laudatur

919. In siluis altae arbores uento agitantur

920. C. Caesar et M. Pompeius consules a populo creantur

921. Ab sapientes homines omnia recte ac diligenter faciuntur

922. In hostium castris multae tabulae a legatis inuentae sunt

923. Imperator ab hostibus uictus est et in urbem ductus est

924. His temporibus multa bella a Romanis facta sunt

925. Legiones a Caesare collocatae sunt in hibernis

926. Nunquam sine pugna milites Romani ab hostibus uicti sunt

927. Ciuitates ab hostium exercitu oppugnabuntur

928. In publicis caerimoniis imago solis a sacerdotibus ferebatur

929. Fontium et montium numina ab incolis poetisque colebantur

930. Proserpina a Plutone rapta est et in inferos eam duxit

931. Rex Darius contra Graecos amicum suum misit, sed eius exercitus a Graecis

        deletus est

932. Bello Punico secundo Regulus a Poenis captus est

933. Acies inimicorum impetu militum fracta est

934. Naues in ponto uento agitantur, sed in portu tutae manent

935. Saguntum ab Hannibale capta est, Numantia a Romanis

936. Iouis fratres a Saturno uorati erant

937. Prometheus uinctus erat a deo Ioue in monte Caucaso ferreis catenis

938. Imperator uictus est ab hostibus; postea ducitur in urbem

939. Tela de muro iacta sunt a militibus

940. Claudius imperator ueneno necatus est

941. Totum templum flammis consumptum est

942. Equites pulsi sunt a pedibus

943. Maxima debetur puero reuerentia

944. Omnes ducimur ad cognitionis et scientiae cupiditatem

945. Amicus certus in re incerta cernitur

946. Verborum lenitate tristitia mitigatur

947. Habetur ab omnibus homo bonus ac probus

948. Nihil ira, sed mansuetudine facitur

949. Pastorum et agricolarum uoces in siluis auditae sunt

950. In libro hoc narratur uita huius militis

951. Multa templa in foro Romano aedificata erant

952. In eas naues saxa ingenti pondere portabantur

953. Postridie eius diei furtum cognitum est

954. Defectiones solis et lunae praedicuntur in multos annos

955. Mens, animus et consilia ciuium posita sunt in legibus

956. Vere agri amoeni floribus uestiuntur

957. A meridie ad solis occasum crudeliter pugnatum est

958. Mens et animus et sententia ciuitatis posita est in legibus

959. Bonus orator ab imperito facile distinguitur

960. Omnia mutantur, omnia fluunt

961. Homo feruidus et diligens ad omnia est paratus

962. Multi libri scribuntur sed non omnes leguntur

963. Dilectus tota Italia habiti sunt

964. Viatores a solis ardore arboribus teguntur

965. Cantatur tota nomen in urbe meum

966. Numquam periculum sine periculo uincitur

967. Ab hora tertia bibebatur, ludebatur

968. Alcibiades in domo Periclis educatus est

969. Per annos quattuor et uiginti primo Punico bello certatum est cum Poenis

970. Caesar Romanas legiones multis periculis per Galliam duxit, sed eius exercitus

        uictus est

971. Hannibal contra Romanos profectus est et Romani uicti sunt ab Hannibale

972. Hannibal profectus est in Italiam et exercitus eum secutus est

973. Equitatus ex urbe egressus est et in Caesaris castris mansit

974. Villae mari proximae erant. Eas igitur piratae frequenter populabantur

975. Currum regis equus grandis magnitudinis sequebatur

976. In ulteriorem Hispaniam reuertentur atque inde ad exercitum proficiscentur

977. Caesar cum legionibus ab urbe in Galliam profectus est

978. Interim P. Manlius praetor cum exercitu uetere in Turdetaniam proficiscitur

979. Tricesimo anno mortuus est

980. Deiotarus bene armis, optime equis usus est

981. De tuis amicis locuti sumus

982. Miles numquam gladio usus erat

983. In citeriorem Galliam reuertitur atque inde ad exercitum proficiscitur

984. Profecti sunt contra Brutum et Cassium, interfectores Caesaris, Octauius et

        Antonius

 

Vt / Ne

985. Pater tuus in Italiam uenit ut pompam spectaret

986. Huic mandat ut omnes regiones explorent

987. Legatis imperauit ut multas naues aedificaret

988. Non mihi magister argumenta dedit ut exercitationes facerem

989. Caesar exhortatus est militibus ut aciem hostium frangerent

990. Senatus imperauit ut dilectus faceretur

991. Magister monet discipulos ut exercitationes faciant

992. Dicebat mihi consul ut Romam uenirem

993. Caesar militibus imperauit ut tela in hostes iacerent

994. Suis imperauit ut castra muro munirent

995. Hannibal regi Antiocho persuasit ut contra Romanos arma caperet

996. Imperator legatis misit ut tribuni cohortes e castris educerent

997. Themistocles populo persuasit ut classis centum nauium aedificaretur

998. Ad fratrem seruum misi ut pecuniam mihi mitteret

999. Legum omnes serui sumus ut liberi esse possimus

1000. Imperauit legatus ut omnes principes ciuitatum eo conuenerent

1001. Is ciuitati persuasit ut de finibus suis cum omnibus copiis exirent

1002. Tandem Ceres auxilium deorum implorauit ut Proserpina cum matre sua uiueret

          partem anni in terris

1003. Mater pueris imperauit ne uerba obscena in muro scriberent

1004. Ad aulam contendimus ut ueniam a rege peteremus

1005. Praetoribus permissum est ut exercitum compararent

1006. Amici iuueni persuaserunt ut imperatorem necare conaretur

1007. Valde timebam ne frater meus a iudice damnaretur

1008. Medicus nobis imperauit ne ingrederemur

1009. Te moneo ut legibus pareas

1010. Tacebamus ne a centurione audiremur

1011. Hic manebo ut uillam defendam

1012. Hospites senatori ut loqui desineret persuaserunt

1013. Mater pueros ne siluam intrarent monuit

1014. Ducem orabant ne uillam incenderet

1015. Caesar praeconi imperauit ut nomen uictoris recitaret

1016. Vxor maritum monuit ut domo discederet et ante primam lucem proficisceretur

1017. Senex nautam hortabatur ut nauem uenderet et tabernam emeret

1018. Dominus ancillis imperauit ut uinum ferrent

1019. Ab amicis monemur ne haruspicibus credamus

1020. Legatus barbaros hortatus est ut mores Romanos discerent

1021. Puella mercatorem orauit ut pecuniam redderet

1022. Rex militibus imperauit ut captiuos liberarent

1023. Serui in uiam contenderunt ut pompam spectarent

1024. Feles arborem ascensit ne a pueris caperetur

1025. Imperator ipse adest ut fabulam spectet

1026. Milites magnas lapides portauerunt ut urbs a ciuibus muniretur

1027. Caesar milites cohortatus est ne animo deficerent

1028. Pater imperauit ut seruus domum relinqueret

1029. Ego uos hortor ut amicitiam omnibus rebus humanis anteponatis

1030. Verres imperat magistratibus ut Dianae simulacrum sibi dent

1031. Impedit ira animum ne possit cernere uerum

1032. Peto et oro ne religionem iocum faciatis

1033. Dux milites hortatus erat ut hostes fugientes persequerentur

1034. Tibi hortor ut quae tibi dederunt mihi des

1035. Dicunt legatos persuasisse legionibus ut pontem quem fecerant delerent

1036. Animaduertit Caesar mulieres nihil facere ut uitam filiorum seruarent

1037. Naues a Caesare mittuntur ut reliquae legiones equitatusque transportari possint

1038. Facio hoc ut intellegere quae non intellegis possis

1039. Homo ille quem in horto uidimus persuasit Caesari ut in senatum iret

1040. Dicere non possunt te quae imperator tibi ut mitterentur imperauit misisse

1041. Affirmant consules senatores quae facta sunt dicere debere ut omnes uera

          cognoscere possint

1042. Sunt mihi in manibus duo libri quorum unum Cicero ut de amicitia scire

          possemus scripsit, alterum Caesar de bello Gallico

1043. Monuit magister discipulos ut qui discere non possunt ab amicis auxilium petant

1044. Omnia quae cognoscebam exposui ante senatores ut quod latrones fecerant

          scirent

1045. Imperat senatus ut consules quod oportet faciant

1046. Amici mihi persuadere conantur ne in hoc oppido maneam

1047. Agricola nos monuit ut prima luce proficisceremur

1048. Esse oportet ut uiuas, non uiuere ut edas

1049. Attius ad Antonium deductus petiuit ut ad Caesarem mitteretur

1050. Alexander cohortari coepit ut classis praepararetur et in Graeciam mitteretur

 

 

 

 

 

Ablatiuum Absolutum

1051. Boudicca regina, Britanni rebellionem contra Romanos fecerunt

1052. Milites, positis scalis, muros ascendunt

1053. His rebus cognitis, Caesar consilium cepit ex loci natura

1054. Eo tumulto nuntiato, Marcellinus cohores quattuor nostris in planitie pugnantibus

          ex castris miserat

1055. Commiso proelio, hostes Romanorum impetum non sustinuerunt

1056. His constitutis rebus, signo iam profectionis dato, Pompeius ex eo loco copias

          eduxit

1057. Coniuncto exercitu, Caesar Gomphos peruenit, quod est oppidum primum

          Thesaliae uenientibus ab Epiro

1058. Omni spe salutis amissa, milites hostibus arma tradunt

1059. Re frumentaria comparata equitibusque delectis, iter in ea loca facere coepit

1060. His nuntiis acceptis, Galba sententias quaerere coepit

1061. His rebus cognitis, dux legiones equitatumque uocari atque in itinere resistere

          iubet

1062. Me ueniente domi canes latrauerunt

1063. Hostibus appropinquantibus, senatus Cincinnato nuntiauit eum dictatorem factum

          esse

1064. Armis populo datis, omnes ciues pollicentur se semper rem publicam defensuros

1065. Acceptis senatus litteris, praetores imperauerunt ut nouae legiones in Hispania

          conscriberentur

1066. Spe salutis omni amissa, milites qui pugnauerant se dederunt

1067. Hac oratione pronuntiata, qui in foro aderant dixerunt consules iam a senatu in

          Galliam missos esse

1068. Capto oppido, omnes mulieres animaduertunt hostes id deleturos

1069. His rebus comparatis, Catilina consulatum petebat

1070. Comitiis habitis, consules declarantur M. Tullius et C. Antonius

1071. Germani, desperata expugnatione castrorum, trans Rhenum se receperunt

1072. Germani, post tergum clamore audito, armis abiectis signisque militaribus

          relictis, se ex castris eiecerunt atque ibi perierunt, oppressi ui fluminis

1073. Magno numero interfecto, reliqui se in flumen praecipitauerunt

1074. Hac oratione a Diuiciaco habita, auxilium a Caesare petere coeperunt

1075. Hac oratione apud suos habita atque omnium mentibus excitatis, negotium dat

          centurionibus

1076. Hannibal, clausis portis custodibusque dispositis, quaestionem in foro habuit

1077. Hostes, collocatis insidiis in siluis in oportuno atque occulto loco, Romanorum

          aduentum exspectabant

1078. Quibus rebus cognitis, principes Britanniae ad Caesarem conuenerunt

1079. Quibus rebus perturbatis nostris, tempore opportunissimo Caesar auxilium tulit

1080. His rebus cognitis, Labieno in continente cum tribus legionibus et equitum

          milibus duobus relicto, ad solis occasum naues soluit

1081. Flumine alto, milites terras finitimas reliquerunt

1082. Caesar, exposito exercitu et loco castris idoneo capto, cohortibus decem ad mare

          relictis, ad hostes contendit

1083. His rebus cognitis a captiuisque perfugisque, Caesar, praemisso equitatu, legiones

          contendere iussit

1084. Illi, aduentu Caesaris cognito, carros impedimentaque in siluas abdiderunt

1085. Hoc proelio facto, cum omnes milites de bello et de pace locuti essent, Caesar,

          qui in castra suorum manserat, apud milites uerba fecit

1086. His rebus gestis, iubet imperator legiones flumen transire, ut facillime castra

          capere possint

1087. Legionibus sic collocatis, cum tribunus hostes appropinquare uideret, signum dat

          militibus ut impetum faciant

1088. Centurionibus interfectis, milites, qui pars legionis non magna erant, fugerunt

          atque locum tutum quaesiuerunt

1089. Scipione duce, Romani Carthaginienses uicerunt

1090. Magno numero interfecto, reliqui se in flumen praecipitauerunt

1091. Caesar exposito exercitu et loco castris idoneo capto, cohortibus decem ad mare

          relictis, de tertia uigilia ad hostes contendit

1092. His rebus cognitis a captiuis perfugisque, Caesar, praemisso equitatu, legiones

          sequi iubet

1093. Ponte deleto, nemo flumen transire poterat

1094. Poeta recitante, fur pecuniam spectatoribus auferebat

1095. Romani, urbe capta, ualde gaudebant

1096. Militibus instructis, tuba sonuit

1097. Domina egressa, serui garrire coeperunt

1098. Duce loquente, nuntius accurrit

1099. Anulo inuento, omnes gaudebant

1100. Te duce, hostes facile uincemus

1101. Naue refecta, mercator profectus est

1102. Pompeio Crassoque consulibus, res dira accidit

1103. Caesare duce, milites urbem ceperunt

1104. Tarquinio regnante, Pythagoras in Italiam uenit

1105. Nostri acriter in hostes, signo dato, impetum fecerunt

1106. M. Lepidus, ceteris in campo exercentibus, in herba recubuit

1107. Caesar, legatis auditis, hortatus est ut in ea sententia permanerent

1108. Quibus rebus cognitis, media nocte profectus ad hostium castra, mane perueni

1109. His rebus gestis, Labienum in continente reliquit

 

 

 

 

 

Participium

1110. Lucius incerto uultu pauens ad templum adcurrit

1111. Flumen est fluens aqua

1112. Graeci Miltiadis auctoritate impulsi copias ex urbe eduxerunt

1113. Iucunda est memoria praeteritorum malorum

1114. Graecia capta ferum uictorem cepit

1115. Milites oppugnantes castra terrent fugientium agmen

1116. Vrbem captam Romanorum hostes deleuerunt

1117. Equites flumen transgressi cum hostium equitatu proelium commiserunt

1118. P. Scipio Numantiam obsessam diu fame cepit

1119. Hasdrubal, frater Hannibalis, ex Hispania profectus cum ingentibus copiis, in

          Iteliam peruenit

1120. Milites Caesaris perterriti uirtute equitum uagabantur

1121. Cicero, consul factus, Sergii Catilinae coniurationem constantia curaque patefecit

1122. Romani semper appetentes gloriae et laudis fuerunt

1123. Inuidimus hominibus ridentibus

1124. Principes ciuitatum se omnes flentes ad Caesaris pedes proiecerunt

1125. Post reges expulsos, consules a populo creati sunt

1126. Corpora militum mortuorum magno honore a comitibus sepeliuntur

1127. Factam a me domum deleuerunt

1128. Nihil difficile est homini ueritatem amanti

1129. Egressi ex oppido, milites affirmauerunt se nunquam hostes necaturos

1130. Intellegebant milites oppugnantes imperatorem ab hostibus captum esse

1131. Equites, dicentes pedites flumen transire non poputisse, uicos deleuerunt quos

          ceperant

1132. Pacis condiciones hostibus uictis durae fuerunt

1133. Dux, misericordia motus, ueniam hostibus dedit

1134. Hominibus laborantibus fortuna fauet

1135. Hostes, copias nostras uidentes, omnibus suis relictis, terga uerterunt

1136. Miles ad domum regrediens patrem inuenerat

1137. Eum laborantem in agro inuenit

1138. Tantis excitati praemiis multi sua sponte in disciplinam conueniunt

1139. Milites, telis hostium uulnerati, ad castra regressi sunt

1140. Agna lupos audit circum stabula frementes

1141. Pueri timebant canem uehementer latrantem

1142. In medio atrio sedebat pontifex maximus, togam splendidam gerens

1143. Statuae deorum, ex auro factae, ad templum portabantur

1144. Duos elephantos uideo per uiam procedentes

1145. Dux, milites hortatus, principia intrauit

1146. Puer, pugnantium clamore perterritus, fugit

1147. Romani urbem captam incenderunt

1148. Iuuenem, hasta uulneratum, ad medicum duximus

1149. Amico ex Italia discedenti centum denarios dedi

1150. Ab imperatore ipso laudata, risit

1151. Ab amicis incitatus, in Circo Maximo certauit

1152. Ingens multitudo fugientium uias omnes complebat

1153. Anulum inuentum ad centurionem attulimus

1154. Fures ad iudicem ducti, ueniam petiuerunt

1155. Senex, multas iniurias passus, auxilium a patrono petiuit

1156. Principi e Campania redeunti complures senatores obuiam ierunt

1157. Canis dominum intrantem uidit

1158. Mercatores, ex Italia profecti, in Sicilia duos menses manserunt

1159. Centurio, Deuae in pugna uulneratus, in Galliam redire temptauit

1160. Marcus, auxilio amicorum usus, domum nouam celeriter aedificauit

1161. Seruus uulnere impeditus, currere non poterat

1162. Marius, hortatus milites, proelium commisit

1163. Curio hostes fugere arbitratus, copias ex locis superioribus in campum ducit

1164. Eo die profectus, imperator ad munitissimum oppidum uenit

1165. Galli egressi ex prouincia in siluas se receperunt

1166. Epistula tua delectauit me et marcentem excitauit

1167. Romani captam urbem ferro ignique uastauerunt

1168. His rebus gestis, supplicatio dierum uiginti a senatu decretata est

1169. Facinerosus multa scelera comittens, a ciuibus iudicatur

1170. Graeci Troiam, firmissimis moenibus munitam, facile se expugnaturos esse

          credebant

1171. Pompeius ex urbe profectus, iter ad legiones faciebat

1172. Caesare cum nuntiatum esset eos per prouinciam nostram iter facere uelle,

          maturat ab urbe exire

1173. Cum amplius horis sex continenter pugnauissent, se in castra receperunt

1174. Zenonem, cum Athenis essem, audiebam frequenter

1175. Pyrrus, cum Argos oppidum oppugnaret, lapide ictus interiit

1176. Cum ad oppidum accessisset Caesar, pueri mulieresque pacem a Romanis

          petiuerunt

1177. Exercitus Romanus hostes cum uicisset, in urbe magna laetitia erat

1178. Milites Caesaris, cum multos hostes in proelio cepissent, affirmant se eos necare

          non uelle, qui positis armis, se dent

1179. Cum omnes centuriones militesque tacuissent, imperator haec uerba pronuntiauit

          ut animi militum confirmarentur

1180. Cum oppidum aggredi uellet, Caesar copias suas e castris eduxit

1181. Cum oppidum a nostris oppugnaretur, hostes legionum impetum facile

          sustentabant

1182. Galli, cum rem per exploratores cognouissent, ad Caesarem contenderunt

1183. Coriolanus, cum a matre sua imploraretur, ab urbe castra mouit

1184. Cum hostis urbem nostram cepisset, eam deleuit

1185. Cum Romani arietibus urbis muros oppugnarent, milites barbarorum urbem

          deseruerunt

1186. Cum ex oppido reuertus esset Caesar, a pueris mulieribusque pacem 

          dixerunt petitam esse

1187. Cum Argonautae in Graeciam uenissent, Olympicos ludos instituerunt

1188. Cum dux milites instruxisset, tuba sonuit

1189. Medicus, cum dentes meos extraxisset, duos denarios postulauit

1190. Agricola, cum ad uillam regrederetur, lupum ingentem conspexit

1191. Centurio, cum fenestram fractam conspexisset, uehementer saeuiebat

1192. Mercatores, cum consilium audiuissent, libenter conscenserunt

1193. Haruspices, cum uictimam inspexissent, omina nuntiauerunt

1194. Cum Caesar in itinere cum militibus suis esset, magnis itineribus in Italiam

          peruenit

1195. Haec cum agerentur, nuntii praemissi ab rege uenerunt

1196. Sabini bellum contra Romanos gesserunt quia uirgines a Romanis captae erant

1197. Milites in flumine pontes fecerunt, quia magna pars erorum interrupta erat ab hostibus

 

 

 

 

 

GAI IVLI CAESARIS BELLI GALLICI LIBRI PRIMI ADAPTATIO

 

Descripción de las regiones y pueblos de la Galia

   Omnis Gallia diuisa est in partes tres, quarum unam partem Belgae incolunt, aliam partem incolunt Aquitani; tertiam incolunt qui ipsorum lingua appellantur “Celtae”, sed nostra lingua “Galli” appellantur. Hi omnes populi inter se differunt lingua, institutis[1] et legibus. Flumen Garunna diuidit Gallos ab Aquitanis; Matrona et Sequana flumina a Belgis Gallos diuidunt.

   Fortissimi horum omnium populorum sunt Belgae, quia a cultu et humanitate Romanae prouincia longe absunt et quia ad eos non ueniunt mercatores ut articula sumptuosa eis uendant. Belgae sunt proximi Germanis, qui trans Rhenum incolunt, quibuscum saepe bellum gerunt. Ea ipsa causa Heluetii reliquos Gallos uirtute superant: quia cum Germanis contendunt cotidianis proeliis. Etenim[2], aut eos expellunt a suis finibus, aut ipsi in eorum finibus bellum gerunt.

   Una pars eorum (quam partem Gallos habere dictum est) initium capit a flumine Rhodano, et continetur Garunna flumine, Oceano et finibus Belgarum. Belgica ab extremis Galliae finibus oritur et propagatur ad inferiorem partem fluminis Rheni. Aquitania a Garunna flumine propagatur ad Pyrenaeos montes et tangit eam partem Oceani quae est ad Hispaniam.

Orgetorix comienza la revuelta de los Helvecios

   Apud Heluetios nobilissimus et ditissimus fuit Orgetorix. Is, M. Mesala M. Pisone consulibus, imperii cupiditate inductus, coniurationem nobilitatis fecit et ciuitati persuasit ut e finibus suis cum omnibus copiis exirent. Arbitrabatur facile esse totam Galliam capere, quia uirtute omnes populos superabant. Eis etiam facile persuasit quia Heluetii natura loci continebantur[3]. Etenim, ex una parte continentur flumine Rheno, latissimo atque altissimo; ex altera parte continentur monte Iura, altissimo, qui est inter Sequanos et Heluetio; ex tertia parte continentur lacu Lemanno et flumine Rhodano, qui prouinciam nostram ab Heluetiis diuidit.

   Ea causa neque late[4] uagare neque finitimis populis bellum inferre poterant; et id magnum dolorem ferebat hominibus bellicosis natura. Pro[5] hominum multitudine arbitrabantur se angustos fines habere.

   His rebus adducti et auctoritate Orgetorigis permoti, constituerunt ea quae ad profectionem neccessaria essent parare: iumentorum et carrorum magnum numerum et multum frumentum (ut in itinere famem tolerarent). Oportebat etiam cum proximis ciuitatibus pacem et amicitiam confirmare. Putauerunt biennium esse satis ut eas res facerent. In tertium annum lege profectionem confirmant.

   In eo itinere Orgetorix persuadet Castico, Sequano, cuius pater regnum in Sequanis multos annos habuerat et a populi Romani senatu appellatus erat “amicus”, ut imperium quod pater ante habuerat,  in ciuitate sua occuparet. Persuadet item[6] Dumnorigi, Haeduo, fratri Diuiciaci, qui eo tempore principatum in ciuitate habebat ut idem facere conaretur, et ei filiam suam in matrimonium dat.

   Probat illis facile esse id perficere. Dicit illis Heluetios esse potentissimum populum omnis Galliae; affirmat eos imperium facile obtenturos et pollicetur se illis auxilium daturum suo exercitu et pecunia. Hac oratione adducti inter se fidem et iusiurandum dant et, occupato regno per tres potentissimos ac firmissimos populos, sperant se omnem Galliam dominare posse.

   Sed ea coniuratio ab Heluetiis patefacta est[7], et moribus eorum Orgetorix in iudicium ire debebat. Die iudicii constituta, Orgetorix omnem suam familiam (ad[8] milia decem hominum) et omnes clientes, quorum magnum numerum habebat, coegit[9] et ad iudicium eos conduxit; per eos (ne iudicium haberetur) se eripuit.

   Cum ciuitas, ea re incitata, in armis esset et magistratus multitudinem hominum ut tumultum reprimere possent quaererent, Orgetorix mortuus est. Omnes Heluetii arbitrati  sunt eum sibi mortem dedisse.

Tras la muerte de Orgetórix los Helvecios abandonan su país y buscan aliados

   Post eius mortem Heluetii id quod constituerant facere conantur: e suis finibus exire. Vbi iam se ad eam rem paratos esse arbitrati sunt, oppida sua omnia, uicos et reliqua priuata aedificia incendunt; frumentum omne quod non secum portabant comburunt ut, amissa[10] reditionis spe, parati ad omnia pericula essent; efferunt etiam cibum trium mensum.

   Persuadent Rauracis, Tulingis et Latobicis, finitimis suis, ut eodem consilio usi, oppidis et uicis suis exustis, cum iis proficiscantur et ut Boios, qui trans Rhenum incoluerant et in agrum Noricum transierant Noreiamque oppugnauerant, accipiant socios.

   Erant duo itinera quibus domo exire poterant: unum iter per Sequanos, angustum et difficile, inter montem Iuram et flumen Rhodanum; alterum, per prouinciam nostram, facile et expeditum, quia inter fines Heluetiorum et Alllobrogum, qui nuper[11] pacati erant, Rhodanus fluit, isque facile transitur.

   Extremum oppidum Allobrogum proximumque Heluetiorum finibus est Genua. Ex eo oppido pons ad Heluetios pertinet. Heluetii se Allobrogibus (qui contrarii populo Romano uidebantur) aut persuasuros aut ui[12] coacturos ut per suos fines eos ire paterentur[13] existimabant. Omnibus rebus ad profectionem comparatis, diem dicunt ut ad ripam Rhodani omnes conueniant. Is dies erat a.d. V Kal. Apr. L. Pisone A. Gabinio consulibus.

César se entera de los movimientos de los Helvecios. Conversaciones políticas

   Cum Caesari eos ire conari per prouinciam nostram  nuntiatum esset, maturat[14] ab urbe proficisci et magnis itineribus in Galliam ulteriorem contendit et ad Geuam peruenit. Conscribit magnum militum numerum ex tota prouincia (quia omnino[15] una legio in Gallia ulteriore erat), et pontem qui ad Genuam erat rescindi iubet.

   Cum Heluetii aduentum eius cognouissent, legatos ad eum mittunt nobilissimos ciuitatis, qui dicant se iter per Romanam prouinciam facere uelle[16] sine maleficio, quia nullum aliud iter habent. Rogant Caesarem ut sibi id concedat. Caesar, qui L.Casium consulem occisum esse exercitumque eius ab Heluetiis pulsum esse non oblitus erat, putabat se concedere id non debere; et existimabat homines inimico animo, data facultate ut per prouinciam iter facerent, multa maleficia et iniurias facturos. Tamen[17], ut spatium esset ut milites quos conscripserat conuenirent, legatis respondit se diem dicturum ad conloquium. Imperat eis ut ad Id. Apr. reuertantur.

 Cesar niega a los helvecios el paso por la provincia y adopta medidas defensivas

   Interea, ea legione quam secum habebat militibusque qui ex prouincia conuenerant, a lacu Lemanno, qui in flumen Rhodanum influit, ad montem Iuram, qui fines Sequanorum ab Heluetiis diuidit, milia passuum decem nouem murum et in altitudinem pedum sedecim fossamque aedificat. Eo opere perfecto,  praesidia disponit, castella munit, ut non facile Heluetii, si[18] conentur,  transire possint.

   Vbi[19] ea dies, quam cum legatis costituerat, uenit et legati ad eum reuerterunt, negat se, more et exemplo populi Romani, iter[20] eis per prouinciam concedere posse, et ostendit se prohibiturum, si conentur. Heluetii, ea spe amissa, nauibus ratibusque pluris factis, flumen transire conantur, sed, a Romanis militibus repulsi, hoc conatu destiterunt.

Los helvecios pactan con los secuanos el tránsito por su territorio

   Relinquebatur una uia: per Sequanos. Sed, Sequanis inuitis[21], propter angustias ire non poterant. Cum his persuadere non possent, legatos ad Dumnorigem Haeduum mittunt, ut, eo rogante, id a Sequanis impetrarent. Dumnnorix Heluetiis erat amicus, quia ex eo populo Orgetorigis filiam in matrimonium ceperat; et, cupiditate imperii adductus, coniurationes ciuitatum facere conabatur et multas ciuitates suo beneficio habere uolebat obstrictas[22]. Itaque a Sequanis impetrat ut Heluetios per suos fines ire tolerent et ut obsides inter se dent. Sequani itinere Heluetios non prohibebunt, Heluetii sine maleficio et iniuria iter facient.

   Nuntiatum est Caesari Heluetios per agrum Sequanorum et Haeduorum iter facturos in Santonum fines, qui non longe a Tolosatium finibus absunt, quae ciuitas est in Romana prouincia. Sed Caesar intellegebat id prouinciae magnum periculum futurum: Arbitrabatur malum Romanis finitimos habere homines bellicosos, inimicos populi Romani. Ea causa T. Labienum legatum munitioni quam fecerat praefecit; ipse in Italiam magnis itineribus contendit duasque ibi legiones conscribit et tres, quae circum[23] Aquileiam hiemabant, ex hibernis educit et cum his quinque legionibus contendit in Galliam per Alpes.

César decide intervenir en favor de los pueblos aliados de Roma. Comienza la guerra

   Heluetii iam per angustias et fines Sequanorum suas copias traduxerant et in Haeduorum fines peruenerant eorumque agros populabantur. Haedui, cum se suaque ab iis defendere non possent, legatos ad Caesarem mittunt et rogant auxilium. Affirmant legati se semper amicos populi Romani fuisse; dicunt Casesari suos agros uastari, filios in seruitutem duci, oppida ab Heluetiis expugnari.

   Item Allobroges, qui trans Rhodanum uicos possessionesque habebant, se ad Caesarem fuga recipiunt et nuntiant ei Heluetios maleficium in Allobrogum agros facere. Quibus rebus adductus Caesar constituit se permittere non posse ut Heluetii, omnibus fortunis sociorum consumptis, in Santonos peruenirent.

Los helvecios intentan cruzar el Saona. César lo impide. Nuevas conversaciones

   Arar est flumen quod per fines Haeduorum et Sequanorum in Rhodanum influit incredibili lenitate. Id Helvetii ratibus ac lintribus iunctis transibant. Vbi per exploratores Caesar cognouit Heluetios tres partes copiarum id flumen iam traduxisse, sed quartam partem citra flumen Ararim adhuc esse, de tertia vigilia, cum tribus legionibus e castris profectus, ad eam partem pervenit quae nondum flumen transierat. Eos impeditos adgressus, magnum numerum eorum concidit; reliqui fugerunt atque in proximas silvas abdiderunt.

   Hoc proelio facto, ut reliquas copias Helvetiorum persequi posset, pontem in Arari faci iubet atque ita exercitum traducit. Helvetii, repentino eius adventu commoti, legatos de pace ad eum mittunt; huius legationis Divico princeps fuit, qui bello Cassiano dux Helvetiorum fuerat.

Tras fracasar las conversaciones y producirse algunas escaramuzas, César exige a los eduos el trigo prome

   Postero die castra ex eo loco movent. Idem facit Caesar equitatumque omnem, ad numerum quattuor milium, quem ex omni provincia et ex Haeduis atque eorum sociis conscripserat, praemittit ut quod hostes faciunt sciant. Equites, novissimum agmen insecuti, cum equitatu Helvetiorum proelium committunt; et pauci nostrorum cadunt. Helvetii excitati, quia quingentis equitibus tantam multitudinem equitum propulerant, subsistere et novissimo agmine nostros proelio lacessere coeperunt. Caesar suos a proelio continebat ac solum uolebat hostem rapinis, pabulationibus populationibusque prohibere.

   Interim cotidie Caesar Haeduis frumentum, quod polliciti erant, petebat. Nam propter frigora frumenta in agris matura non erant. Vbi intellexit Haeduos tardare et diem uenire quo militibus frumentum dare oportebat, convocatis eorum principibus, quorum magnam copiam in castris habebat, in his Diviciaco et Lisco, magistratu Haeduorum, graviter eos accusat. Affirmat Heduos populum Romanum iuuare non uelle et ingratos in Caesarem esse; commemorat se, adductum precibus Haeduorum, bellum in Heluetios susceplsse.

   Tunc Liscus, oratione Caesaris adductus, respondet apud Haeduos esse uiros priuatos, qui magnam auctoritatem habent. Affirmat hos uiros, seditiosis atque improbis uerbis usos, multitudinem terrere ne frumentum Caesari dent. Seditiosi arbitrabantur malum esse Romanos iuuare, quia, superatis a Caesare Heluetiis, Caesar facile libertatem omnibus Galliae populis eripere poterat.

Conversación privada entre César y Lisco. Lisco descubre a César las intenciones de Dumnórix

   Caesar hac Lisci oratione Dumnorigem, Diviciaci fratrem, designari intellegebat; itaque celeriter concilium dimittit, Liscum retinet, quia de his rebus cum eo priuatim agere uolebat.

   Cum omnes affuissent, rogat illi Caesar ut ea quae in conloquio iam insinuauerat libere dicat. Tunc Liscus dicit Dumnorigem magnam gratiam apud plebem habere magnamque fortunam cepisse. Dixit etiam hac fortuna eum familiarem auxisse et magnum equitum numerum semper circum se habere et apud fmitimas ciuitates multum posse. Narrat Caesari ipsum Dumnorigem ex Heluetiis uxorem cepisse et propter eam adfmitatem fauere Heluetiis et odisse Caesarem et Romanos quia eorum aduentu potentia eius fracta erat et Diuiciacus in antiquum honoris locum apud populum restitutus erat. Romanis uictis, arbitrabatur Dumnorix se magnam imperii spem habere posse; sed, Romanis imperantibus, de regno ac imperio desperabat.

César convoca a Divicíaco y le pide que castigue a su hermano Dumnórix

   His rebus cognitis, cum suspiciones Caesaris confirmatae essent (sciebat Caesar Dumnorix Heluetios iuuerat), arbitrabatur se eum punire debere. Tunc Diuiciacum ad se uocari iubet et per C. Valerium, Caesaris familiarem, cui magnam fidem habebat, cum eo conloquitur .Dixit Caesar Diuiciaco quae in Gallorum concilio de eius fratre dicta erant. Rogat eum ut ipse poenam contra Dumnorigem statuat aut ciuitatem poenam statuere iubeat.

   Diuiciacus, Caesarem complexus, cum multis lacrimis obsecrare coepit ne grauem poenam in fratrem statueret. Dicit se scire illa omnia quae dicta erant uera esse. Sed arbitrabatur omnes existimaturos ipsum (non Caesarem) poenam contra fratrem statuisse et omnes Gallos populos a se auersuros.

   Cum haec pluribus uerbis flens a Caesare peteret, Caesar eius dextrarn prendit; consolatus, rogat ut taceat. Dicit Caesar se eius precibus iniuriam rei publicae factam et suum dolorem condonare uelle.

   Tunc Dumnorigem ad se coram fratre uocat. Ostendit quae in eo reprehendit et ea quae ciuitas queritur; monet eum ut in reliquum tempus omnes suspiciones uitet; dicit se, fratris precibus, praeterita maleficia condonaturum. Dumnorigi custodes ponit ut ea quae faciat scire et eos quibuscum loquatur cognoscere possit.

César sigue de cerca a los helvecios, pero evita los enfrentamientos

   Eodem die ab exploratoribus certior factus hostes sub monte consedisse milia passuum ab ipsius castris octo, exploratores qui cognoscerent naturam et ascensum montis misit. Nuntiatum est ascensum facilem esse. De tertia vigilia T. Labienum legatum cum duabus legionibus et ducibus qui iter cognoverant summum iugum montis ascendere iubet. Ipse Caesar de quarta vigilia eodem itinere quo hostes ierant ad eos contendit equitatumque omnem ante se mittit. P. Considius, qui rei militaris peritissimus erat et in exercitu L. Sullae et postea in M. Crassi fuerat,  cum exploratoribus praemittitur.

   Prima luce, cum summus mons a Labieno teneretur et ipse ab hostium castris mille et quingentis passibus abesset et adventus Labieni et ipsius non cognitus esset, Considius ad eum accurrit; dicit montem, quem Caesar a Labieno occupari volebat, ab hostibus teneri. Etenim, dicit id se a Gallicis armis atque insignibus cognovisse. Caesar suas copias in proximum collem ducit et aciem instruit. Labienus, cum Caesar imperauisset ne proelium commiteret (volebat enim copias ipsius prope hostium castra appropinquare et uno tempore undique in hostes impetum facere), monte occupato, nostros exspectabat proelioque abstinebat. Denique per exploratores Caesar cognovit montem a suis teneri et Helvetios castra movisse. Eo die hostes sequitur et milia passuum tria ab eorum castris castra ponit.

César decide dirigirse a Bibracte por trigo; los helvecios atacan por la retaguardia

   Postridie, cum exercitui frumentum dare oporteret et cum a Bibracte, oppido Haeduorum maximo, milibus passuum XVIII abesset, discedit ab Heluetiis et in eo oppido ire maturat. Ea res per fugitivos hostibus nuntiatur. Helvetii, cum perterritos Romanos discedere a se existimarent (nam pridie proelium committere non uoluerant), mutato consilio atque itinere converso,  nostros a novissimo agmine insequi ac lacessere coeperunt.

   Cum id animaduertisset, copias suas Caesar in proximum collem duxit equitatumque misit, ut hostium impetum sustineret. Ipse interim in medio colle triplicem aciem  legionum quattuor veteranarum instruxit; in summo colle duas legiones, quas in Gallia citeriore proxime conscripserat, et omnia auxilia conlocavit;  impedimenta sarcinasque in unum locum conlocare iussit; etiam iussit eum locum muniri. Helvetii, cum omnibus suis carris secuti, impedimenta in unum locum contulerunt; ipsi confertissima acie, reiecto nostro equitatu, phalange facta, in primam nostram aciem impetum fecerunt.

   Caesar, cohortatus suos, proelium commisit. Milites, ex loco superiore pilis missis, facile hostium phalangem fregerunt. Phalange disiecta,  gladiis destrictis in eos impetum fecerunt. Galli, scutis ictu pilorum transfixis, non commode pugnare poterant (etenim, transfixo scuto, ferrum pilorum se inflectebat). Itaque multi   scutum relinquere et nudo corpore pugnare malebant. Tandem, vulneribus defessi, se recipere coeperunt. Sed capto monte, Boii et Tulingi, qui agmen hostium claudebant, ex itinere nostros adgressi, circumvenerunt; id conspicati Helvetii, qui in montem se receperant, rursus instare et  proelium committere coeperunt. Diu atque acriter pugnatum est. Sed, cum nostrorum impetum sustinere non possent, Heluetii se in montem receperunt.

 


[1] instituta-orum: instituciones

[2] etenim (con.): en efecto

[3] contineo: en pasiva, “estar limitado, encajonado, cerrado”

[4] late (adv.): a sus anchas

[5] pro (prep. abl.): aquí, “en relación con”

[6] item (adv.): igualmente

[7] patefacio: descubrir

[8] ad: cuando acompaña a un numeral debe traducirse por “aproximadamente”

[9] cogo (=cum ago): reunir

[10] amitto: perder

[11] nuper (adv.): recientemente

[12] uis-uiris: fuerza, violencia

[13] pateo: permitir

[14] maturo: apresurarse a (forma perífrasis)

[15] omnino (adv.): en total, tan solo

[16] uelle: infinitivo presente del verbo uolo, “querer”

[17] tamen (adv. con.): no obstante

[18] si: introduce una cláusula condicional

[19] ubi (adv.): “cuando”; introduce una subordinada temporal

[20] iter-itineris: traducir por “paso”

[21] inuitus-a-um: el que no quiere; forma un ablativo absoluto (sin participio) con matiz condicional

[22] obstrictus-a-um: p.p. de obstringo, “someter”

[23] circum (prep. ac.): alrededor de, cerca de